YÖNETİCİLER İÇİN FİNANSAL OKURYAZARLIK  FİNANSIN DİLİ

YÖNETİCİLER İÇİN FİNANSAL OKURYAZARLIK  FİNANSIN DİLİ

1. İŞ HAYATINDA FİNANSAL OKURYAZARLIK

1.1. Satış gerçekten büyüdü mü?

Ciro artışı; fiyat, satış adedi, ürün karması ve enflasyon etkisine ayrılmalıdır.

Sorulması gereken sorular:

• Reel büyüme var mı?
• Ciro artışı fiyat artışından mı, satış miktarından mı kaynaklanıyor?
• Ürün karmasındaki değişiklik kârlılığı nasıl etkiliyor?

Reel büyüme değerlendirmesi:

Ciro artışı, enflasyon etkisinden ayrılarak incelenmelidir.

1.2. Brüt kâr neden değişti?

Brüt kâr tutarının yanında brüt kâr marjı da izlenmelidir. 

Değişimin nedenleri:

• Satış fiyatı
• Maliyetler
• Ürün karması

1.3. Faaliyet kârı sürdürülebilir mi?

FAVÖK değerlendirilirken tek seferlik gelir ve giderlerin etkisi ayrıca ele alınmalıdır.

Amaç, şirketin ana faaliyetlerinden sürdürülebilir biçimde ne kadar kâr elde ettiğini anlamaktır.

1.4. Para kaç gün bağlı kalıyor?

Nakit çevrim süresi, tahsilat süresi, stokta kalma süresi ve ödeme süresiyle ilişkilidir.

Nakit çevrim süresi = Tahsilat süresi + Stok süresi − Ödeme süresi

Nakit çevrim süresi uzadıkça finansman ihtiyacı artabilir.

1.5. Kâr nakde dönüşüyor mu?

FAVÖK ile işletme sermayesindeki değişimler birlikte değerlendirilmelidir.

• Alacakların artması nakdi azaltabilir.
• Stokların artması nakdi bağlayabilir.
• Tedarikçi ödemeleri nakit çıkışı yaratır.

Kâr elde etmek, aynı tutarda nakit yaratıldığı anlamına gelmez.

1.6. Büyüme değer yaratıyor mu?

ROIC (yatırılan sermayenin getirisi) ile WACC (ağırlıklı ortalama sermaye maliyeti) karşılaştırılmalıdır.

ROIC > WACC olduğunda büyüme şirket değerini artırabilir.

Her ciro artışı şirket için değer yaratmaz.

1.7. Plan neden şaştı?

Bütçe ile gerçekleşen sonuç arasındaki farklar şu unsurlara ayrılmalıdır:

• Satış miktarı
• Fiyat
• Maliyet
• Döviz kuru
• Enflasyon

Yalnızca sonuç değil, sapmanın nedeni de yönetilmelidir.

1.8. Borç ödenebilir mi?

DSCR Borç ödeme karşılama oranı, faiz, vergi, amortisman ve yıpranma payı öncesi net karın (EBITDA) anapara ve faize bölünmesiyle hesaplanır. Bir şirketin finansal sağlığını ve borç kapasitesini değerlendirmeye yardımcı olur.

2. DEPARTMAN KARARLARININ FİNANSAL ETKİSİ

2.1. KDV şirketin kazancı değildir

Müşteriden alınan KDV, şirketin serbestçe harcayabileceği kazancı olarak değerlendirilmemelidir.

Devlete ödenecek tutar ayrıca takip edilmelidir.

2.2. Alış fiyatı toplam maliyet değildir

Bir ürünün maliyeti değerlendirilirken aşağıdaki unsurlar dikkate alınabilir:

• Alış fiyatı
• Nakliye
• Vergiler
• Kurulum
• Bakım
• Finansman

Amaç, ürünün şirkete toplam maliyetini belirlemektir.

2.3. Sabit giderler satışa göre hemen değişmez

Kira, maaş ve abonelik gibi giderler satış hacmi azalsa bile devam edebilir.

Şirketin aylık zorunlu giderleri bilinmelidir.

2.4. Katkı payı neden önemlidir?

Satış fiyatından ürüne bağlı maliyetler çıkarılır.

Kalan katkı payı, şirketin genel giderlerini karşılamaya ve kâr oluşturmaya yardımcı olur.

2.5. Başa baş noktası

Toplam katkı payı sabit giderleri karşıladığında zarar sona erer.

Yönetimin cevaplaması gereken soru şudur:

Şirketin zarar etmemesi için en az kaç ürün satması gerekir?

2.6. Boş kapasitenin de maliyeti vardır

Çalışmayan makineler ve kullanılmayan ekipler de maliyet yaratabilir.

Kapasite kullanım oranı düzenli değerlendirilmelidir.

2.7. Üretmek mi, dışarıdan almak mı?

Karar yalnızca birim fiyat üzerinden verilmemelidir.

Şu unsurlar birlikte değerlendirilmelidir:

• Kalite
• Teslim süresi
• Mevcut kapasite
• Toplam maliyet

2.8. Dövizle alıp TL ile satmak risklidir

Döviz kuru yükseldiğinde maliyet artabilir. Satış fiyatı aynı kalırsa kârlılık düşebilir.

Şirketin kur değişimlerine karşı duyarlılığı analiz edilmelidir.

3. DEPARTMANLARIN ALDIĞI KARARLARIN SONUÇLARI

3.1. Ucuz almak her zaman kazanç değildir

Fazla alım;

• Stok miktarını,
• Depolama ihtiyacını,
• Nakit gereksinimini artırabilir.

Satın alma kararlarında toplam maliyet dikkate alınmalıdır.

3.2. Çok satış her zaman yüksek kâr değildir

Düşük fiyat, uzun vade ve iadeler kârlılığı azaltabilir.

Satış hacmi kadar satışın şirkete bıraktığı tutar da önemlidir.

3.3. Fazla üretim para bağlar

Satılmayacak ürünler için malzeme, işçilik ve enerji harcanması stok maliyetlerini artırabilir.

Üretim planı taleple uyumlu olmalıdır.

3.4. Hata ve fire maliyet yaratır

Bozuk ürünler;

• Malzeme kaybına,
• Zaman kaybına,
• Yeniden işleme maliyetine,
• Müşteri kaybına neden olabilir.

3.5. Reklam satışa dönüşmelidir

Reklamın başarısı yalnızca beğeni sayısıyla ölçülmemelidir.

Gelen müşteri, gerçekleşen satış ve elde edilen kâr birlikte değerlendirilmelidir.

3.6. Projelerde ek iş ücretsiz değildir

Proje kapsamındaki her değişiklik süreyi, personel ihtiyacını ve maliyeti artırabilir.

Kapsam değişikliklerinin fiyatlandırmaya yansıtılması değerlendirilmelidir.

3.7. Büyük müşteri büyük risk olabilir

Satışların önemli bölümünün tek müşteriye bağlı olması, müşteri kaybı hâlinde şirketi zor durumda bırakabilir.

Alternatif müşteriler oluşturulmalıdır.

3.8. Ödeme tarihleri uyumlu olmalıdır

Müşteriler geç ödeme yaparken tedarikçilere erken ödeme yapılması nakit açığı yaratabilir.

Tahsilat ve ödeme vadeleri birlikte planlanmalıdır.

4. RAPORLARI KARARA DÖNÜŞTÜRMEK

4.1. Sipariş satış değildir

Sipariş alınması tek başına gelirin ve nakdin oluştuğu anlamına gelmez.

Şu aşamalar takip edilmelidir:

1. Siparişin alınması
2. Ürünün teslim edilmesi
3. Faturanın düzenlenmesi
4. Paranın tahsil edilmesi

4.2. Ödenmemiş fatura da borçtur

Mal veya hizmet alınmışsa ödeme henüz yapılmasa bile gelecekte bir nakit çıkışı doğabilir.

Yaklaşan ödeme tarihleri nakit planına eklenmelidir.

4.3. Bütçenin bulunması harcama zorunluluğu yaratmaz

İhtiyaç ortadan kalkmışsa yalnızca bütçe ayrıldığı için harcama yapılmamalıdır.

Harcamanın hâlâ gerekli olup olmadığı değerlendirilmelidir.

4.4. Tahmin bütçenin kopyası değildir

Yıl sonu tahmini; gerçekleşen sonuçlar, yeni satış beklentileri, maliyetler ve riskler dikkate alınarak güncellenmelidir.

4.5. Tahsilat yalnızca finansın işi değildir

Müşteriyle iletişim kuran satış ekibi de ödeme sözlerini takip etmelidir.

Satış sürecinin başarıyla tamamlanması için tahsilatın gerçekleşmesi önemlidir.

4.6. Verilen sipariş gelecekteki harcamadır

Satın alma siparişi bugün ödenmese de şirketi gelecekteki bir yükümlülüğe sokabilir.

Bu nedenle siparişler nakit planında dikkate alınmalıdır.

4.7. Ucuz tasarruf pahalıya mal olabilir

Kaliteyi, teslimatı veya işin devamlılığını bozan bir maliyet azaltımı toplam maliyeti yükseltebilir.

Tasarruf kararlarının toplam sonucu iyileştirip iyileştirmediği incelenmelidir.

4.8. Rapor aksiyonla bitmelidir

Her raporda şu sorular cevaplanmalıdır:

• Sorun nedir?
• Ne yapılacaktır?
• Kim sorumludur?
• Son tarih nedir?
• Sonuç nasıl takip edilecektir?

5. KREDİ VE BORÇLANMA YÖNETİMİ

5.1. Kredi gelir değildir

Bankadan alınan kredi şirketin kazancı değildir.

Kredi; anapara, faiz ve masraflarla birlikte geri ödenmelidir.

5.2. Taksit kasadaki parayla ödenir

Şirketin kârlı görünmesi, kredi taksitlerini ödeyebileceğini tek başına göstermez.

Ödeme tarihinde yeterli nakit bulunmalıdır.

5.3. Ödemesiz dönem maliyetsiz dönem değildir

Kredinin taksit ödemesi başlamadan önce de faiz işleyebilir.

Bu durum ilk taksit tutarını etkileyebilir.

5.4. Teminatın da riski vardır

Kredi geri ödenemezse teminat olarak gösterilen taşınmaz, araç veya kefalet risk altına girebilir.

5.5. Faiz oranı toplam maliyet değildir

Kredi maliyetine aşağıdaki kalemler eklenebilir:

• Faiz
• Komisyon
• Sigorta
• Vergiler
• Diğer masraflar

Toplam geri ödeme tutarı hesaplanmalıdır.

5.6. Kredi vadesi kullanım amacına uygun olmalıdır

Uzun süre kullanılacak bir yatırımın çok kısa vadeli krediyle finanse edilmesi nakit baskısı yaratabilir.

Yatırımın para üretme süresi ile kredi vadesi uyumlu olmalıdır.

5.7. Kredi limiti harcama hedefi değildir

Bankanın verdiği limitin tamamını kullanmak zorunlu değildir.

Gerçek finansman ihtiyacı belirlenmelidir.

5.8. Kredi kullanmadan önce sorulacak dört soru

1. Para nerede kullanılacak?
2. Geri ödeme hangi gelirden yapılacak?
3. Taksit hangi tarihte başlayacak?
4. İşler kötü giderse ne yapılacak?

6. YATIRIM KARARLARININ FİNANSAL ANALİZİ

6.1. Yatırım sadece satın alma fiyatından ibaret değildir

Toplam yatırım maliyetinde şu kalemler dikkate alınmalıdır:

• Satın alma
• Kurulum
• Eğitim
• Bakım
• Enerji
• Duruş maliyeti

6.2. Yatırımın getirisi açık olmalıdır

Yatırımın şirkete ne kazandıracağı belirlenmelidir.

Örneğin:

• Daha fazla satış
• Daha düşük maliyet
• Daha hızlı üretim

6.3. Yatırım ek nakit gerektirebilir

Yeni iş; stok, personel, reklam ve müşteri vadesi nedeniyle ilave finansman ihtiyacı doğurabilir.

İlk satış gerçekleşene kadar yeterli nakit bulunmalıdır.

6.4. Finansman yatırımla uyumlu olmalıdır

Yatırım henüz nakit üretmeden kredi taksitleri başlarsa şirketin nakit dengesi bozulabilir.

6.5. Kapasite ihtiyaçtan fazla olmamalıdır

Büyük makine almak daha fazla satış yapılacağını garanti etmez.

Yatırım kapasitesinin kullanılmasını sağlayacak yeterli talep bulunmalıdır.

6.6. Geri dönüş süresi hesaplanmalıdır

Yatırımın yaratacağı ilave nakdin, başlangıçta harcanan parayı kaç yılda karşılayacağı belirlenmelidir.

6.7. En iyi duruma göre karar verilmemelidir

Satışların düşmesi, maliyetlerin yükselmesi veya başlangıcın gecikmesi gibi olumsuz senaryolar değerlendirilmelidir.

6.8. Yatırım sonrası sonuç ölçülmelidir

Planlanan satış, tasarruf ve verimlilik kazanımlarının gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği takip edilmelidir.

7. RAKAMLARI DOĞRU OKUMAK VE YORUMLAMAK

7.1. Tutar tek başına bir şey söylemez

Bir milyon TL kârın iyi veya kötü olduğu; satışlara, bütçeye ve önceki dönemlere göre değerlendirilmelidir.

7.2. Tek aya bakarak karar verilmez

Bir ay iyi veya kötü sonuç verebilir.

Son altı veya on iki aylık eğilim incelenmelidir.

7.3. Oran ve tutar birlikte okunur

Kâr oranı artarken toplam kâr düşebilir.

Bu nedenle oranlar ve toplam tutarlar birlikte değerlendirilmelidir.

7.4. Ortalama sorunu gizleyebilir

Şirketin toplam sonucu iyi görünse bile bazı ürünler, müşteriler veya şubeler zarar ediyor olabilir.

Analizler gerektiğinde aşağıdaki düzeylerde yapılmalıdır:

• Ürün bazında
• Müşteri bazında
• Şube bazında

7.5. Mevsim etkisi unutulmamalıdır

Yaz ve kış ayları ya da kampanyalı ve normal dönemler birbirinden farklı olabilir.

Karşılaştırmalar uygun dönemler arasında yapılmalıdır.

7.6. Bütçe sapmasının nedeni sorulmalıdır

Hedefin altında veya üstünde kalmak tek başına yeterli açıklama değildir.

Fiyat, miktar ve maliyet değişimleri incelenmelidir.

7.7. Gelecek dönemin riskleri değerlendirilmelidir

Bugünkü satışlar iyi olsa bile gelecek dönemde siparişler veya tahsilatlar düşebilir.

Önümüzdeki dönemin riskleri belirlenmeli ve gerekli aksiyonlar alınmalıdır.

7.8. Her rakam bir aksiyona bağlanmalıdır

Aksiyon Planı:

• Ne değişti?
• Neden değişti?
• Kim müdahale edecek?
• Ne zaman tekrar ölçülecek?

8. ŞİRKET PARASINI KORUMAK: FİNANSAL KONTROLLER

8.1. Her ödeme belgeye dayanmalıdır

Talep, sipariş, teslim ve fatura birbiriyle uyumlu olmalıdır.

8.2. Talep eden ile onaylayan ayrı olmalıdır

Aynı kişinin işlemi başlatıp tek başına onaylaması kontrol riskini artırabilir.

İkinci bir kişinin kontrolü sağlanmalıdır.

8.3. Fatura tek başına yeterli değildir

Mal veya hizmetin gerçekten alınıp alınmadığı kontrol edilmelidir.

Miktar, fiyat ve teslim kayıtları doğrulanmalıdır.

8.4. Banka hesap değişiklikleri doğrulanmalıdır

E-posta ile gönderilen yeni banka hesap bilgileri, bilinen bir telefon numarası üzerinden teyit edilmelidir.

8.5. Acil ödeme talimatları kontrol edilmelidir

Yönetici veya şirket sahibi adına gönderilen acele ödeme mesajlarının gerçekliği doğrulanmalıdır.

8.6. Avans belgesiz kapatılmamalıdır

Verilen avanslar, ilgili faturalar ve belgelerle kapatılmalıdır.

Kalan tutarlar takip edilmelidir.

8.7. Banka şifreleri paylaşılmamalıdır

Her kullanıcı kendi yetkisiyle işlem yapmalıdır.

İşlemi kimin gerçekleştirdiği izlenebilmelidir.

8.8. Kayıtlarla gerçek durum karşılaştırılmalıdır

Banka, kasa, stok ve borç kayıtları düzenli kontrol edilmelidir.

Amaç, muhasebe kayıtlarının fiilî durumla uyumlu olmasını sağlamaktır.

9. MÜŞTERİ VE SATIŞ KÂRLILIĞI

9.1. Ciro müşteri kârını göstermez

Yüksek satıştan indirimler, maliyetler ve hizmet giderleri düşüldükten sonra müşterinin şirkete bıraktığı tutar belirlenmelidir.

9.2. Ürünün etiket fiyatı kâr değildir

Satış fiyatından üretim veya alış maliyeti çıkarılmalıdır.

Kalan tutarın yeterli olup olmadığı değerlendirilmelidir.

9.3. Siparişin maliyeti farklı olabilir

Her sipariş için aşağıdaki maliyetler oluşabilir:

• Hazırlık
• Paketleme
• Faturalama
• Teslimat

Bu maliyetlerin fiyatlamaya etkisi incelenmelidir.

9.4. Özel isteklerin bedeli hesaplanmalıdır

Farklı ambalaj, acil üretim veya özel teslimat ek maliyet yaratabilir.

Bu maliyetlerin müşteriye yansıtılıp yansıtılmadığı değerlendirilmelidir.

9.5. Uzun vade müşteri kârlılığını azaltabilir

Müşteri geç ödeme yaptığında şirket kendi nakdini kullanmak veya krediye başvurmak zorunda kalabilir.

Vade maliyeti de müşteri kârlılığı analizinde dikkate alınmalıdır.

9.6. Satış sonrası maliyetler ölçülmelidir

İade, tamir, değişim ve müşteri hizmetleri kârı azaltabilir.

Satış sonrası maliyetler takip edilmelidir.

9.7. Satış kanallarının kârlılığı farklıdır

Mağaza, bayi ve internet satışlarında komisyonlar ve diğer maliyetler değişebilir.

Hangi kanalın daha fazla katkı sağladığı belirlenmelidir.

9.8. Kârsız müşteriler için aksiyon alınmalıdır

Gerekirse:

• Fiyatlar güncellenmeli,
• Vadeler yeniden düzenlenmeli,
• Minimum sipariş miktarı belirlenmeli,
• Hizmet koşulları değiştirilmelidir.

10. BİLANÇOYU YÖNETİCİ GÖZÜYLE OKUMAK

10.1. Bilanço şirketin fotoğrafıdır

Bilanço, belirli bir tarihte şirketin varlıklarını ve kaynaklarını gösterir.

Temel sorular:

• Şirketin varlıkları nelerdir?
• Borçları ne kadardır?
• Şirketin öz kaynakları ne durumdadır?

10.2. Varlıklar paranın nerede olduğunu gösterir

Para farklı şekillerde bulunabilir:

• Bankada
• Müşterilerden alacaklarda
• Stoklarda
• Makine ve diğer varlıklarda

Bu varlıkların nakde dönüşme süreleri farklıdır.

10.3. Alacak, müşterideki paramızdır

Satış yapılmış ancak tahsilat gerçekleşmemiş olabilir.

Alacaklar için şu sorular cevaplanmalıdır:

• Kimden tahsil edilecek?
• Ne kadar tahsil edilecek?
• Ne zaman tahsil edilecek?

10.4. Stok, rafta bekleyen paradır

Ürün satılana kadar şirketin nakdi stoklarda bağlı kalabilir.

Yavaş hareket eden ve eskiyen stoklar izlenmelidir.

10.5. Borçlar paranın kimden geldiğini gösterir

Kaynaklar arasında tedarikçilerden, bankalardan ve diğer kişilerden sağlanan finansman bulunabilir.

Borçların hangi tarihte ödeneceği takip edilmelidir.

10.6. Öz kaynak şirketin kendi kaynağıdır

Ortakların koyduğu sermaye ve şirkette bırakılan kârlar öz kaynakları oluşturur.

Şirketin ne ölçüde kendi kaynaklarıyla çalıştığı değerlendirilmelidir.

10.7. Kısa vadeli borçlar dikkatle izlenmelidir

Vadesi yaklaşan borçlar için yeterli nakit hazırlanmalıdır.

Nakit planı; tutar, vade ve ödeme tarihlerini içermelidir.

Bilanço için yönetici şu soruları sormalıdır:

Para nerede?

Ne kadar alacağımız var?

Ne kadar borcumuz var?

Borçlar ne zaman ödenecek?

11. GELİR TABLOSUNU YÖNETİCİ GÖZÜYLE OKUMAK

11.1. Gelir tablosu bir dönemi anlatır

Aylık veya yıllık satışları, giderleri ve oluşan kârı gösterir.

11.2. Net satış nasıl bulunur?

Toplam satışlardan indirimler ve iadeler çıkarılır.

Net satış = Toplam satış − İndirimler − İadeler

Bu tutar, şirketin ilgili dönemdeki net satışlarını gösterir.

11.3. Satılan ürünün maliyeti

Satılan malların üretilmesi veya satın alınması için katlanılan maliyetlerdir.

Ürünün maliyetinin satış fiyatını yeterince karşılayıp karşılamadığı değerlendirilmelidir.

11.4. Brüt kâr

Brüt kâr = Net satış − Satılan malın maliyeti

Brüt kâr, satışların ürün maliyetlerini karşıladıktan sonra bıraktığı tutardır.

11.5. Faaliyet giderleri

Personel, pazarlama, yönetim ve ofis giderleri faaliyet giderleri kapsamında izlenir.

Bu giderler şirketin faaliyetlerini sürdürmek için katlandığı maliyetlerdir.

11.6. Faaliyet kârı

Faaliyet kârı = Brüt kâr − Faaliyet giderleri

Bu tutar, şirketin ana faaliyetlerinin sonucunu değerlendirmeye yardımcı olur.

11.7. Finansman giderleri ve vergiler

Faiz, kur farkı ve vergiler gibi unsurların etkisiyle net sonuç değişir.

Gelir tablosu için yönetici şu soruları sormalıdır:

• Satışlar büyüdü mü?
• Brüt kâr yeterli mi?
• Giderler neden değişti?
• Net kâr hangi unsurlardan oluştu?

12. NAKİT AKIŞINI YÖNETMEK

12.1. Nakit akışı gerçek para hareketidir

Kasaya ve bankaya giren veya çıkan para izlenir.

Kâr ile nakit aynı şey değildir.

12.2. İşletme nakdi ana işten gelir

Müşterilerden tahsilat nakit girişi yaratır.

Tedarikçi, personel ve vergi ödemeleri ise nakit çıkışlarına neden olur.

Ana faaliyetlerin nakit üretip üretmediği takip edilmelidir.

12.3. Yatırım nakdi geleceğe harcanır

Makine, bina veya yazılım alımları nakit çıkışı yaratabilir.

Yatırımların nakit akışı üzerindeki etkisi ayrıca incelenmelidir.

12.4. Finansman nakit akışını etkiler

Kredi veya ortaklardan sağlanan kaynaklar nakit girişidir.

Borç anapara ve faiz ödemeleri ise nakit çıkışı yaratır.

12.5. Kâr ile nakit aynı olmayabilir

Vadeli satış kâr oluşturabilir ancak para henüz tahsil edilmemiş olabilir.

Bu nedenle kârın ne zaman nakde dönüşeceği takip edilmelidir.

12.6. Nakit artışının kaynağı önemlidir

Kasa ve banka bakiyesi;

• İşletme faaliyetlerinden,
• Kredilerden,
• Ortaklardan gelen kaynaklardan,
• Varlık satışlarından artmış olabilir.

Nakit artışının sürdürülebilir olup olmadığı incelenmelidir.

12.7. Dönem sonu nakdi hesaplanmalıdır

Dönem sonu nakit = Dönem başı nakit + Nakit girişleri − Nakit çıkışları

Hesaplanan tutar banka ve kasa kayıtlarıyla karşılaştırılmalıdır.

Nakit akışı için yönetici şunları sormalıdır.

1. Ana faaliyetler nakit üretti mi?
2. Yatırımlara ne kadar harcandı?
3. Ne kadar borç alındı?
4. Dönem sonunda ne kadar nakit kaldı?

13. ÜRETİM MALİYETİ VE PROJE KARARLARI

13.1. Üretim maliyeti üç aşamada izlenir

Üretim süreci genel olarak şu aşamalardan oluşur:

Ham madde → Yarı mamul → Mamul

Üretim boyunca para stoklarda bağlı kalabilir.

13.2. Üretilen mamul ile satılan mamul aynı değildir

Tamamlanan ürün mamul deposuna girer.

Satılmayan ürünün maliyeti, ilgili muhasebe ve maliyet hesaplamalarında stok olarak izlenebilir; satılan ürünün maliyeti ise satışla ilişkilendirilir.

13.3. Mamul maliyeti nelerden oluşur?

Temel üretim maliyetleri:

• Direkt malzeme
• Direkt işçilik
• Üretim genel giderleri

13.4. Sağlam ürünün birim maliyeti

Birim maliyet = Toplam üretim maliyeti / Sağlam üretilen miktar

Fire ve yeniden işleme, sağlam ürün başına maliyeti artırabilir.

13.5. Satılan malın maliyeti

Satılan malın maliyetini hesaplarken dönem başı ve dönem sonu mamul stokları ile dönem içinde üretilen mamuller dikkate alınır.

Genel yaklaşım:

Satılan mamul maliyeti = Dönem başı mamul stoku + Dönemde üretilen mamul maliyeti − Dönem sonu mamul stoku

13.6. Boş kapasite maliyeti artırabilir

Üretim azalsa bile kira, amortisman ve yönetici maaşı gibi bazı maliyetler devam eder.

Makine ve ekiplerin ne ölçüde kullanıldığı izlenmelidir.

13.7. Proje fiyatı yalnızca malzeme ve işçilik değildir

Proje maliyetleri hesaplanırken şu unsurlar da dikkate alınmalıdır:

• Finansman
• Garanti
• Ceza
• Döviz kuru
• Saha giderleri
• Ek nakit ihtiyacı

Amaç, projeden gerçekte ne kadar kazanç kalacağını belirlemektir.

Proje için yönetici şunları sormalıdır.

1. Fiyat tüm maliyeti karşılıyor mu?
2. Kapasite yeterli mi?
3. Nakit ihtiyacı finans edilebilir mi?
4. Kötü senaryoda zarar ve plan ne?

14. MALİYET KARARLARI VE ALTERNATİF ANALİZİ

14.1. Kararda hangi maliyet kullanılır?

Karar nedeniyle gelecekte değişecek gelir ve giderler dikkate alınmalıdır.

Geçmişte gerçekleşmiş ve bugünkü kararla değişmeyecek maliyetler, karar analizinde ayrı değerlendirilir.

14.2. Batık maliyet karardan çıkarılmalıdır

Daha önce ödenmiş ve geri alınamayan para, tek başına bugünkü kararı belirlememelidir.

Karar, gelecekte oluşacak sonuçlara göre verilmelidir.

14.3. Özel sipariş alınmalı mı?

Boş kapasite varsa ek satışın getireceği katkı hesaplanabilir.

Ek katkı = Ek gelir − Ek maliyet

Ancak normal satışları olumsuz etkileme ihtimali ve tahsilat riski de incelenmelidir.

14.4. Fırsat maliyeti

Bir seçeneği seçtiğinizde vazgeçtiğiniz en iyi alternatifin sağlayacağı kazanç, fırsat maliyetidir.

Örneğin:

• A işi 300.000 TL katkı sağlıyor.
• B işi 220.000 TL katkı sağlıyor.

A işini seçmek yerine B işini seçmenin fırsat maliyeti, diğer koşullar aynı kabul edildiğinde 300.000 TL katkı sağlayabilecek alternatiften vazgeçmektir.

14.5. Üretmek mi, satın almak mı?

Üretim ve satın alma kararlarında aşağıdaki unsurlar karşılaştırılmalıdır:

• Malzeme
• İşçilik
• Kaçınılabilir giderler
• Kalite
• Tedarik riski

Karardan etkilenmeyen sabit giderler yanlışlıkla iki kez hesaba katılmamalıdır.

14.6. Darboğazda hangi ürün önceliklidir?

Makine saati veya üretim kapasitesi sınırlıysa, kısıtlı kaynak başına katkı dikkate alınmalıdır.

Örneğin:

• A ürünü: 900 TL katkı / 3 saat = 300 TL/saat.
• B ürünü: 700 TL katkı / 4 saat = 175 TL/saat.

Bu örnekte diğer koşullar aynıysa A ürünü, darboğaz saati başına daha yüksek katkı sağlamaktadır.

14.7. Projeye girersek ne değişir?

Proje değerlendirmesinde aşağıdaki unsurlar birlikte hesaplanmalıdır:

• Ek gelir
• Ek nakit çıkışı
• Bağlanacak para
• İşletme sermayesi ihtiyacı
• Risk

14.8. Alternatifler karşılaştırılmalıdır

Yalnızca projeye girmenin sonucu değil, projeye girilmemesi hâlinde kaçırılacak fırsat da değerlendirilmelidir.

Karar, risk ve nakit dengesi gözetilerek verilmelidir.

15. ENFLASYON, FİNANSMAN VE TAHSİLAT RİSKİ

15.1. Ciro gerçekten büyüdü mü?

Fiyat artışı, satış miktarı artmış gibi görünebilir.

Ciro artışı değerlendirilirken enflasyon etkisi ayrıştırılmalıdır.

15.2. Enflasyon kâr marjını nerede eritiyor?

Satış fiyatı geç güncellenirken malzeme, ücret, enerji ve döviz kuru maliyetleri artabilir.

Satış fiyatı artışı maliyet artışının gerisinde kalırsa kâr marjı daralabilir.

15.3. Faiz gideri kârı azaltıyor mu?

Kredinin maliyeti yalnızca taksitten ibaret değildir.

Faiz, komisyon ve diğer finansman giderleri birlikte değerlendirilmelidir.

Faiz giderleri artarken faaliyet kârı aynı kalıyorsa finansal risk büyüyebilir.

15.4. Para kaç gün bağlı kalıyor?

Tahsilat ve stok sürelerinin uzaması finansman ihtiyacını artırabilir.

Müşteri vadeleri, stok yönetimi ve tedarikçi ödeme koşulları birlikte ele alınmalıdır.

15.5. Konkordato zinciri nasıl etkiler?

Bir müşterinin ödeme yapamaması, şirketin kendi tedarikçi ve banka ödemelerini de aksatabilir.

Tek bir müşteride biriken alacak tutarı ve müşteri yoğunlaşması takip edilmelidir.

15.6. Tahsilat riski önceden görülebilir

Aşağıdaki göstergeler birlikte izlenmelidir:

• Alacak yaşlandırması
• Kredi limitinin aşılması
• Sürekli vade talebi
• Müşterinin ödeme davranışı

Müşteri limitleri ve teminatlar riske göre belirlenmelidir.

15.7. Kur ve vade aynı tabloda olmalıdır

Gelir TL, borç döviz cinsindeyse kur artışı borç yükünü artırabilir.

Para birimi ve vade uyumsuzluğu nakit riski yaratabilir.

15.8. On üç haftalık nakit planı yapılmalıdır

Nakit planında aşağıdaki olumsuz senaryolar test edilebilir:

• Satışların %10 düşmesi
• Tahsilatın 30 gün gecikmesi
• Faizin 5 puan artması
• Ana müşterinin ödeme yapmaması

Amaç, hangi hafta nakit açığı oluşabileceğini önceden belirlemektir.

16. BORÇ, LİKİDİTE VE NAKİT PLANI

16.1. On üç haftalık nakit planı her hafta yenilenmelidir

Nakit girişleri ve çıkışları haftalık olarak planlanmalı, gerçekleşen sonuçlar plana işlenmelidir.

Plan şu kalemleri içerebilir:

• Tahsilatlar
• Maaşlar
• Tedarikçi ödemeleri
• Banka ödemeleri
• Vergi ve SGK ödemeleri

16.2. Tek ödeme takvimi kullanılmalıdır

Kredi, çek, senet, vergi, SGK ve tedarikçi vadeleri aynı tabloda izlenmelidir.

Büyük ödemeler son hafta fark edilmemelidir.

16.3. Finansman vadesi yatırımla uyumlu olmalıdır

Uzun süreli yatırımın sürekli yenilenen kısa vadeli kredilerle finanse edilmesi nakit baskısı yaratabilir.

Yatırımın nakit üretme süresi ile finansman vadesi karşılaştırılmalıdır.

16.4. Nakit şirket içinde korunmalıdır

Nakit sıkışıklığı dönemlerinde şu konular dikkatle değerlendirilmelidir:

• Gereksiz stok
• Ertelenebilir yatırımlar
• Plansız ortak çekişleri

Bu çıkışların şirketin ödeme gücünü nasıl etkilediği analiz edilmelidir.

16.5. Müşteri limitleri belirlenmelidir

Satış limitleri müşterinin ödeme geçmişi, teminatı ve toplam riski dikkate alınarak belirlenmelidir.

Limit aşıldığında yeni sevkiyatlar ayrıca onaylanmalıdır.

16.6. Kur ve faiz şokları önceden denenmelidir

Örneğin:

• Kurun %20 artması
• Faizin 5 puan yükselmesi
• Tahsilatların 15 gün gecikmesi
• Satışların düşmesi

16.7. Erken uyarı göstergelerini izle

Birlikte görülen sinyaller ödeme riskinin büyüdüğünü gösterir.

• Çekler ileri tarihe kayıyor
• Vergi / SGK aksıyor
• Krediyle faiz ödeniyor
• Tahsilatla maaş yarışıyor
• Tedarikçi peşine dönüyor

16.8. Ödeme aksadıktan sonra değil, önce harekete geçilmelidir

Nakit açığı görüldüğünde banka ve alacaklılarla erken iletişim kurulmalıdır.

Vergi ve SGK tecili ile finansal yeniden yapılandırma seçenekleri, geçerli koşulları çerçevesinde uzmanlarla değerlendirilmelidir.

17. PROJE KÂRLILIĞI VE FİNANSMAN İHTİYACI

17.1. Müşteri ve gelir gerçek mi?

Proje gelirleri kesin kabul edilmeden önce aşağıdaki sorular sorulmalıdır:

• Sözleşme var mı?
• Miktar garanti edilmiş mi?
• Fiyat güncellenebilir mi?
• Tahsilat vadeleri nedir?

17.2. Projenin gerçek maliyeti nedir?

Yalnızca malzeme ve işçilik değil, projeyle birlikte artacak diğer giderler de hesaplanmalıdır.

Bunlar arasında:

• Enerji
• Lojistik
• Garanti
• Ceza
• Ek personel
• Finansman bulunabilir.

17.3. Projenin finansman ihtiyacı

Kârlı bir proje bile stok ve alacaklar nedeniyle nakit açığı yaratabilir.

Başlangıç finansman ihtiyacı hesaplanırken yatırım, stok, alacaklar ve tedarikçi vadeleri birlikte değerlendirilmelidir.

17.4. Alternatif maliyeti nedir?

Bu projeyi seçmek nedeniyle vazgeçilen en iyi işin katkısı da karar analizine dâhil edilmelidir.

En yüksek katkı sağlayan proje her zaman en iyi risk ve nakit dengesini sunmayabilir.

17.5. Kapasite ne kadar dolacak?

Makine, ekip ve yönetim zamanı projeye ayrıldığında başka işler etkilenebilir.

Şu unsurlar incelenmelidir:

• Darboğaz saatleri
• Ek personel
• Fazla mesai
• Proje katkısının darboğaz saatine oranı
• Teslimat riski

17.6. Yatırım kendini geri ödüyor mu?

Projenin gelecekte yaratacağı nakit, bugün yapılacak yatırımla karşılaştırılmalıdır.

Değerlendirmede:

• Net bugünkü değer (NPV)
• İç kârlılık oranı (IRR)
• Geri ödeme süresi
• Yıllık nakit akışları

gibi ölçütler kullanılabilir.

Getirinin faiz, enflasyon ve riskleri karşılayıp karşılamadığı incelenmelidir.

17.7. Proje için farklı senaryolar oluşturulmalıdır.

Örneğin:

• Tahsilatın 60 gün gecikmesi
• Kurun %20 artması
• Satışların %20 düşmesi
• Maliyetlerin %15 artması

Bu durumda nakit, borç taksitleri ve kârın nasıl etkileneceği hesaplanmalıdır.

17.8. Gir, şartlı gir veya girme kararı

• Nakit ve getiri yeterli = GİR
• Fiyat, teminat ve vade düzelirse = ŞARTLI GİR
• Kötü senaryoda nakit bozuluyorsa = GİRME

Proje başlamadan önce çıkış şartları belirlenmelidir.

18. BÜYÜME VE YATIRIMIN FİNANSMANI

18.1. Ne kadar para, ne için gerekli?

Büyüme için yalnızca para ihtiyacını belirtmek yeterli değildir.

Finansman ihtiyacı şu unsurlara ayrılmalıdır:

• Yatırım
• İşletme sermayesi
• Nakit güvenliği

Gerekli tutar ve ihtiyaç tarihi belirlenmelidir.

18.2. Doğru finansman kaynağını seçmek

Her finansman kaynağının maliyeti ve yükümlülüğü farklıdır.

Kredi, yatırımcı, destek ve müşteri finansmanı gibi seçenekler karşılaştırılmalıdır.

18.3. Müşteri büyümeyi finansa edebilir mi?

Satışı nakit akışına uygun sözleşmeyle kur.

Finansman ihtiyacını azaltmak için aşağıdaki yöntemler değerlendirilebilir:

• Avans almak
• Yıllık minimum alım taahhüdü
• Aşamalı teslimat
• Tahsilat ile üretim ve teslimat süreçlerini uyumlu hâle getirmek

18.4. Yatırımcı nerede bulunur?

Olası finansman kaynakları arasında:

• Melek yatırımcılar
• Girişim sermayesi fonları
• Stratejik şirketler
• Fonlama platformları
• Hızlandırma programları bulunabilir.

18.5. Kredi mi, yatırımcı mı?

Kredi:

• Şirkete borç yükümlülüğü getirir.
• Faiz ve taksit ödemeleri gerektirir.
• Kural olarak şirket hissesi verilmesini gerektirmez.

Yatırımcı:

• Şirkete ortak olabilir.
• Hisse ve karar hakları paylaşılabilir.
• Şirketin gelecekteki değer artışına katılabilir.

Karar verilirken şirketin nakit akışı ve ortaklığın sağlayacağı katkı değerlendirilmelidir.

18.6. Yatırımcıya hangi rakamlar gösterilmelidir?

Yatırımcıya yalnızca satış rakamları değil, şirketin iş modelinin ekonomik sonuçları da sunulmalıdır.

Önemli göstergeler:

• Müşteri kazanma maliyeti
• Müşteri başına gelir ve katkı
• Birim ekonomi
• Brüt kâr marjı
• Geri dönüş süresi
• İşletmenin nakit ihtiyacı
• Mevcut finansmanla ne kadar süre faaliyet sürdürülebileceği

18.7. Yatırımcıya işin çalıştığını kanıtlamak

Sunulan bilgiler, ürünün müşteriye ne kadar değer sağladığını ve şirketin bu değeri nasıl gelire dönüştürdüğünü göstermelidir.

Örneğin:

• Müşteriye sağlanan tasarruf
• Satış artışı
• Maliyet düşüşü
• Geri dönüş süresi
• Tekrarlanan satış potansiyeli

18.8. Gelen para nasıl değerlendirilir?

Finansman kaynağından gelen para ölçülebilir hedeflere göre kullanılmalıdır.

Örneğin:

• İşletme sermayesi
• Satış faaliyetleri
• Üretim kapasitesi
• Verimlilik
• Teknoloji yatırımları

Her harcama için hedef, bütçe ve sonuç belirlenmelidir.

19. SUNUMUN GENEL SONUÇLARI

Bu sunumun ana yaklaşımı, finansal tabloları yalnızca muhasebe kayıtları olarak değil, yönetim kararlarını destekleyen araçlar olarak kullanmaktır.

Öne çıkan yönetim ilkeleri şunlardır:

1. Ciro artışı tek başına başarı göstergesi değildir. Reel büyüme ve kârlılık birlikte değerlendirilmelidir.
2. Kâr ile nakit birbirinden farklıdır. Şirketin ödeme gücü ayrıca analiz edilmelidir.
3. Her yatırımın getirisi ölçülmelidir. Yatırım maliyeti, finansman ihtiyacı ve geri dönüş süresi hesaplanmalıdır.
4. Borçlanma planlı yapılmalıdır. Kredi vadesi, faiz maliyeti ve nakit akışı uyumlu olmalıdır.
5. Müşteri kârlılığı ölçülmelidir. Yüksek satış hacmi her zaman yüksek kâr anlamına gelmez.
6. Maliyet kararları toplam sonuç üzerinden verilmelidir. En düşük alış fiyatı her zaman en düşük toplam maliyet değildir.
7. Bütçe sapmalarının nedenleri araştırılmalıdır. Fiyat, miktar, maliyet, kur ve enflasyon etkileri ayrıştırılmalıdır.
8. Finansal kontroller güçlendirilmelidir. Ödemeler, belgeler, yetkiler ve banka hareketleri kontrol edilmelidir.
9. Nakit planı düzenli güncellenmelidir. Özellikle önümüzdeki 13 haftanın nakit giriş ve çıkışları izlenmelidir.
10. Her rapor bir aksiyonla sonuçlanmalıdır. Sorumlu kişi ve tamamlanma tarihi belirlenmelidir.

İyi çalışmalar,