HIRSIN HASARA VE ZARARA SEBEP OLMASI
İnsan hayatında başarı, çalışma, gayret ve hedef sahibi olmak elbette önemlidir. Ancak ölçüsü kaçırılmış bir arzu, insanı hedeflerine ulaştırmak yerine kendisinin ve çevresindekilerin zarar görmesine sebep olabilir. İşte bu noktada hırs, insanın hayatında tehlikeli bir hâle dönüşür.
Hırs; kişinin sahip olduğu ile yetinmeyip sürekli daha fazlasını istemesi, arzusunun aklının ve vicdanının önüne geçmesi, bazen de bu arzusuna ulaşmak için doğru-yanlış ayrımını kaybetmesidir. İslâm ahlâkında özellikle mal, makam, şöhret ve üstünlük konusunda kontrolsüz hırs ciddi bir ahlâkî tehlike olarak görülmüştür.
Hırs insanın gözünü kör edebilir. İnsan bir şeye aşırı bağlandığında, o şeyin peşinden giderken doğru ile yanlışı birbirinden ayırmakta zorlanabilir. Gazzâlî'nin değerlendirmelerinde de hırs ve hasedin insanın basiretini zayıflatabileceği, kişinin sevdiği veya arzuladığı şey uğruna yanlış davranışlara sürüklenebileceği vurgulanır. Bu sebeple insanın asıl kaybı bazen istediği şeyi elde edememesi değil, onu elde etmek uğruna sahip olduğu güzel değerleri kaybetmesidir.
Bir insan makam uğruna dostlarını kırabilir, para uğruna harama yaklaşabilir, üstünlük arzusu sebebiyle başkalarını küçümseyebilir. Sonunda elde ettiği şey maddî olarak kazanç gibi görünse bile huzurunu, güvenilirliğini ve insanlarla olan ilişkilerini kaybedebilir.
Hırs, kanaatin karşıtıdır. Kanaat, insanın elindeki nimeti küçümsememesi ve Allah'ın kendisine verdiği nimetlerin kıymetini bilmesidir. Hırs ise sürekli daha fazlasını istemek ve mevcut nimetleri yetersiz görmektir.
İslâm ahlâkında kanaat, hırsın tedavisinde önemli bir erdem olarak görülür. Çünkü insanın gözü doymazsa, elindeki servet ne kadar çoğalırsa çoğalsın kendisini fakir hissedebilir.
Nitekim Peygamber Efendimiz'in (s.a.v) şu anlamdaki hadisi insanın bu yönüne dikkat çeker: “Âdemoğlunun iki vadi dolusu malı olsa, mutlaka üçüncüsünü ister; onun gözünü ancak toprak doyurur.”
Bu hadis, insanın sınırsız mal arzusunun nasıl bitmeyen bir döngüye dönüşebileceğini anlatmaktadır. Hırs başkasının hakkına girmeye götürebilir. Hırsın en tehlikeli taraflarından biri, insanın kendi arzusunu gerçekleştirmek için başkasının hakkını önemsememeye başlamasıdır.
Mal hırsı; haksız kazanca, makam hırsı; liyakatsiz şekilde öne çıkmaya, şöhret hırsı; insanları kullanmaya, üstünlük hırsı ise kibir ve başkalarını küçümsemeye dönüşebilir.
Bu nedenle hırs sadece insanın kendisine zarar veren bir duygu değildir. Kontrol edilmediğinde kul hakkına, adaletsizliğe ve toplumsal huzursuzluğa da sebep olabilir. İslâm ahlâkı kaynaklarında aşırı hırsın haksızlık ve zulme kadar uzanan sonuçları üzerinde özellikle durulmuştur.
Hırs insanı hasede de sürükleyebilir. Hırs ile haset arasında da yakın bir ilişki vardır.
Hırs, “Ben de daha fazlasına sahip olmalıyım.” düşüncesini büyütürken, haset “Onda bulunan neden bende yok?” düşüncesini ortaya çıkarabilir. Böylece insan önce başkasının sahip olduğu nimete özenir, sonra onu kıskanmaya başlayabilir ve daha ileri aşamada o nimetin başkasından gitmesini isteyebilir.
Kur'an-ı Kerîm, başkasına verilen nimeti çekememe ve onun elinden gitmesini isteme anlamındaki hasedi ciddi bir ahlâkî tehlike olarak ele alır. Felak sûresinde de “haset ettiği zaman hasetçinin şerrinden” Allah'a sığınılması öğretilir.
Peygamber Efendimiz de hasedin insanın güzel amellerine zarar verebileceğini bildirmiştir.
Hırs, dostluğu ve kardeşliği zedeler..Hırsın bulunduğu yerde bazen samimiyet azalır.
İnsan sürekli “Ben nasıl daha fazla kazanırım, nasıl daha üstün olurum, nasıl başkasının önüne geçerim?” diye düşünürse, çevresindeki insanları dost olarak değil, rakip olarak görmeye başlayabilir. Bu anlayış aile içinde kırgınlıklara, arkadaşlıkların bozulmasına ve toplumda güvensizliğin artmasına sebep olabilir.
Oysa İslâm'ın istediği toplum; birbirinin ayağını kaydırmaya çalışan insanların değil, birbirine destek olan insanların meydana getirdiği toplumdur. Hırsın en büyük zararı bazen insanın kendisinedir. Hırslı insan çoğu zaman başkasına zarar vermek isterken önce kendisini yıpratır. Sürekli kazanma arzusu huzursuzluk doğurabilir. Sürekli daha yüksek makam istemek mevcut nimetlerin fark edilmesini engelleyebilir. Sürekli başkalarıyla kıyas yapmak ise insanın kendi hayatındaki güzellikleri görmesini zorlaştırabilir.
Bu yüzden insanın kendisine şu soruyu sorması gerekir:
“Ben bu istediğim şeyin sahibi mi olacağım, yoksa bu istek benim sahibim mi olacak?”
Eğer insan arzusunu yönetiyorsa bu gayret olabilir. Fakat arzu insanı yönetmeye başlamışsa artık mesele hırsa dönüşmektedir.
Hırs tamamen yok edilmesi gereken bir duygu mudur? Burada önemli bir ayrım vardır. İslâm, çalışmayı, gayreti, başarıyı ve hayırda yarışmayı yasaklamaz. Hatta “hayırda yarışmak” anlamındaki olumlu rekabet farklı değerlendirilmiştir. Sorun, insanın meşru bir hedef için çalışması değil; hedefine ulaşmak uğruna haramı, haksızlığı, kul hakkını ve ahlâkı terk etmesidir. Dolayısıyla: Gayret: “Allah'ın verdiği imkânlarla elimden geleni yapacağım.”
Hırs: “Ne pahasına olursa olsun istediğimi elde edeceğim.” Aradaki fark çok büyüktür. Hırsın ilacı: Kanaat, şükür ve tevekkülHırsın tedavisi hiçbir şey istememek değildir. Asıl mesele, istemeyi ölçülü hâle getirmektir. İnsan çalışmalı fakat sonucunu Allah'ın takdirine bırakmalıdır. Kazanmalı fakat kazandığının kendisini esir etmesine izin vermemelidir. Makam sahibi olabilir fakat makamı kendisinden üstün görmemelidir. Zengin olabilir fakat malını kalbinin merkezine koymamalıdır.
Bunun için üç önemli esas öne çıkar:
1. Kanaat: Elindeki nimetin değerini bilmek.
2. Şükür: Nimeti vereni unutmamak.
3. Tevekkül: Elinden gelen gayreti gösterdikten sonra sonucu Allah'a bırakmak. Böylece insan hem çalışır hem de çalışmasının kölesi olmaz.
Sonuç: Hırs, doğru yöne yöneltildiğinde insanı çalışmaya ve hayra sevk edebilir. Fakat kontrolsüz bırakıldığında insanın gözünü kör edebilir; kanaatini yok edebilir, hasede sürükleyebilir, kul hakkına götürebilir, dostlukları bozabilir ve toplumda adalet duygusunu zedeleyebilir.
İnsanın gerçek zenginliği, sahip olduğu şeylerin çokluğu kadar sahip olduklarıyla yetinmesini ve onları doğru kullanmasını bilmesidir.
Bu nedenle insan hayatında şu ölçüyü hiçbir zaman unutmamalıdır: “Çok istemek her zaman çok kazanmak değildir; bazen insan, elde etmek istediği şey uğruna elindekilerin tamamını kaybedebilir.” Asıl başarı, dünyanın nimetlerine sahip olmak değil; dünyanın nimetlerinin insanın kalbine sahip olmasına izin vermemektir.
Hırsın sonu çoğu zaman daha fazlasına sahip olmak değil, sahip olduklarının kıymetini kaybetmektir.