HATADAN DÖNMEK BİR FAZİLETTİR
İnsan, yaratılışı gereği her zaman hata yapabilen bir varlıktır. Hiç hata yapmamak insanın değil, insanın üzerinde bir varlığın özelliği olarak düşünülebilir. Önemli olan insanın hiç hata yapmaması değil; yaptığı hatayı fark etmesi, kabul etmesi ve doğruya dönme cesaretini gösterebilmesidir.
Asıl fazilet, yanlışta ısrar etmek değil, yanlıştan dönebilmektir. Bazen insan nefsine, öfkesine, gururuna veya çevresinin etkisine kapılarak yanlış bir söz söyleyebilir, yanlış bir karar verebilir ya da bir başkasının hakkına girebilir. Fakat hata yaptıktan sonra “Ben yanıldım.” diyebilmek büyük bir erdemdir. Çünkü insanın önündeki en büyük engellerden biri, hatasını kabul etmesini zorlaştıran gurur ve kibirdir.
Hatasını kabul etmek küçülmek değil, aslında büyümektir.
Bazı insanlar hatasını kabul etmeyi zayıflık zanneder. Oysa kişinin kendi kusurunu görebilmesi, nefsine karşı güçlü olduğunun göstergesidir.
“Ben hata yaptım, özür diliyorum, hakkını helal et.” diyebilmek insanı küçültmez. Bilakis insanın ahlâkını ve şahsiyetini yüceltir.
Kur’an-ı Kerim, böyle güzel bir davranışta bulunan kimse kadar, yaptığı yanlıştan sonra Allah’a yönelen ve kendisini düzelten kimseyi de önemser. Âl-i İmrân sûresinde müminlerin özellikleri anlatılırken, bir kötülük yaptıklarında Allah’ı hatırlayıp bağışlanma diledikleri ve yaptıkları yanlışta bile bile ısrar etmedikleri bildirilir. (Âl-i İmrân, 3/135)
Burada dikkat çekici olan asıl husus “ısrar etmemektir.” Çünkü hata etmek başka, hatayı savunarak devam ettirmek başkadır. Hatanın en güzeli, hatadan dönmektir
Peygamber Efendimiz (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Âdemoğullarının hepsi hata eder. Hata edenlerin en hayırlısı ise tövbe edenlerdir.” Bu hadis, insanın hata yapabileceğini kabul ederken asıl değerli olanın hatadan sonra doğruya dönmek olduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla geçmişte yanlış yapmış olmak, insanın geleceğinin de yanlış olacağı anlamına gelmez.
Bir insan yanlış bir yola girmiş olabilir. Fakat yanlış yolda olduğunu fark ettiği anda geri dönebilir. Hatta bazen insanın hayatındaki en güzel dönüş, yaptığı büyük bir hatadan sonra gerçekleşir. Çünkü hata insana acziyetini öğretir; pişmanlık ise insanı olgunlaştırır.
Pişmanlık, dönüşün başlangıcıdır. Resûlullah (s.a.s.): “Pişmanlık tövbedir.”.buyurmuştur. Hadis kaynaklarında yer alan bu ifade, hatayı fark etmenin ve ondan dolayı samimi bir pişmanlık duymanın tövbenin temel unsurlarından biri olduğunu gösterir.
Ancak gerçek pişmanlık sadece “Keşke yapmasaydım.” demek değildir.
Gerçek pişmanlık; yanlışı kabul etmek, yanlıştan vazgeçmek, aynı hatayı tekrarlamamaya karar vermek, bir başkasının hakkı varsa onu telafi etmek, Allah’tan bağışlanma dilemek ve mümkün olduğunca davranışları düzeltmektir. Kul hakkı varsa dönüş daha da önemlidir. İnsanın yaptığı hata sadece kendisini ilgilendiriyorsa tövbe ve düzeltme ile Allah’a yönelmesi gerekir. Fakat hata başka bir insanın hakkına dokunmuşsa mesele daha hassastır.
Bir insanı kırmışsak özür dilemek, hakkına girmişsek hakkını iade etmek, hakkında kötü konuşmuşsak mümkün olan şekilde durumu düzeltmek gerekir. Çünkü gerçek pişmanlık, yalnızca dilde kalan bir “özür dilerim” değildir. Pişmanlık davranışa yansımalı ve mümkün olduğu kadar ortaya çıkan zarar giderilmelidir.
“Ben artık çok hata yaptım, düzelemem.” demek doğru değildir.
İnsanın geçmişte yaptığı hatalar bazen ona ağır gelebilir. Fakat İslâm, insanı geçmişinin esiri olmaya değil, geleceğini düzeltmeye çağırır. Kur’an-ı Kerim’de: “Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin.” (Zümer, 39/53)
buyurulur.
Bu sebeple insanın “Artık çok geç.” diyerek iyilik ve doğruluk yolundan vazgeçmesi doğru değildir. Bazen bir insanın hayatındaki en güzel sayfa, geçmişindeki en büyük yanlışından sonra açılır. Özür dilemek de bir fazilettir
Hata yapan insanın iki seçeneği vardır:
Ya hatasını gizlemek, bahane üretmek ve kendisini haklı çıkarmaya çalışmak...
Ya da gerçeği kabul edip:
“Evet, burada yanlış yaptım.” diyebilmek.
İkinci yol nefse ağır gelebilir; fakat insanı olgunlaştıran da budur.
Özür dilemek insanın değerini azaltmaz. Aksine, kişinin doğruluğa verdiği değeri gösterir..Hatadan dönmek karakter göstergesidir. İnsanın gerçek karakteri yalnızca doğru yaptığı zamanlarda değil, yanlış yaptığında ortaya çıkar.
Yanlış yaptığında başkasını suçluyor mu?
Bahane mi üretiyor? Hatasını örtmeye mi çalışıyor? Yoksa cesaretle kendi kusuruna bakıp onu düzeltmeye mi çalışıyor?
İşte asıl mesele budur.
Hatasından dönen insan, aslında nefsine karşı bir mücadele vermektedir. Çünkü nefis çoğu zaman “Sen haklısın.” demeyi sever; fakat olgun insan gerektiğinde kendi nefsine karşı çıkıp “Hayır, burada ben yanlış yaptım.” diyebilir.
Hayatta herkes yanılabilir. Önemli olan yanılmamak değil, yanıldığını fark ettiğinde doğruya yönelmektir. Hata bir son değil, doğru değerlendirildiğinde bir ders olabilir. Pişmanlık ise insanı geçmişe hapsetmek için değil, geleceğini düzeltmek için vardır.
Bu nedenle hatadan dönmek bir fazilettir.
Yanlışta ısrar etmek insanı küçültür; yanlıştan dönmek ise insanı büyütür.
Gurur: “Ben hata yapmadım.” der.
Olgunluk: “Evet, hata yaptım.” der.
Tevbe: “Hata yaptım, pişmanım.” der.
Fazilet ise: “Hata yaptım, pişmanım ve bundan sonra doğrusunu yapacağım.” diyebilmektir.
İnsan için en güzel dönüş, Rabbine ve hakikate doğru yaptığı dönüşdür. Çünkü samimi tövbe, sadece geçmişteki bir yanlıştan uzaklaşmak değil; insanın kendisini yeniden doğruluk, merhamet ve güzel ahlâk üzere inşa etmesidir.
Unutmayalım: İnsan hata edebilir; fakat fazilet, hatanın içinde kalmamak ve doğruya dönme cesaretini gösterebilmektir.