Hata Yapma Beşerîliği ve Dönüş Erdemi
İnsani zafiyetimiz gereği hata yaparız. Asıl olan hatada ısrar etmek değil, hatadan dönüp tövbe etmek ve bizi hataya sevk eden ortamlardan uzak durmak ve kötü arkadaştan sakınmak gerekir.
İnsan, toprak ve ruhun buluştuğu; akıl, irade ve nefis gibi zıt kutupları bünyesinde barındıran müstesna bir varlıktır. Ancak bu yaratılış mucizesi, aynı zamanda noksanlığı ve zafiyeti de beraberinde getirir.
Kur'an-ı Kerim'de insanın bu yönü, "İnsan zayıf olarak yaratılmıştır." (Nisâ, 4/28) buyruğuyla açıkça ifade edilmiştir. Bu zafiyet, kulun hata yapmaya, nefsine uyarak yanılgılara düşmeye meyyal bir tabiatla donatıldığını gösterir.
Asıl mühim olan, kusursuz olmak değil; hatanın farkına varıp inatla sürdürmemek, derhal hakikate ve tövbeye rücu etmektir. Zira hatada ısrar etmek körlük, hatadan dönmek ise erdemin ve imanın canlılığının en büyük kanıtıdır.
Yüce Yaratıcı, insanı melekler gibi günahsız ve hatadan münezzeh kılmamıştır. Eğer insan hiç hata yapmasaydı, affetmenin, merhametin, tövbenin ve sabrın bir manası kalmazdı.
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bu hakikati şu nebevi müjdeyle özetlemiştir: "Eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah Teâlâ sizi helâk eder ve yerinize günah işleyip, ardından Allah'tan mağfiret dileyen kullar yaratırdı." (Müslim, Tevbe, 9-11)
Bu hadis-i şerif, günahı teşvik etmek için değil, insanın hata karşısındaki ümidini diri tutmak ve Rabbine yönelme kapısının her daim açık olduğunu bildirmek içindir. Kulun hatası karşısındaki en güzel tavır, Efendimiz (s.a.v.)'in öğrettiği şu evrensel kaidedir:
"Her ademoğlu hata yapar; hata yapanların en hayırlısı ise tövbe edenlerdir." (Tirmizî, Kıyâmet, 49)
İnsanın hata yapmaya meyilli tabiatı, dış etkenlerle birleştiğinde tehlike boyutu katlanarak artar. İslam büyükleri ve hikmet ehli zatlar, müslümanın manevî hayatını tehdit eden dört büyük tehlikeden ve bunların en korkuncundan bahsetmişlerdir. Bunlar ise; nefis, şeytan, dünya sevgisi ve kötü arkadaştır. Bunların içinde ise, kötü arkadaş en tehlikelisidir.
Çünkü nefis ve şeytan içsel düşmanlardır; kötü arkadaş ise dışarıdan bir fitne odağı olarak insanı sinsi bir şekilde uçuruma sürükler. Yine bu konuda Yüce Peygamberimiz (s.a.v.), "Kötü arkadaş, demirci körüğüne benzer; ateşi sana değmese de dumanı üzerine siner." Buyurmuştur.
ve yine kötü arkadaşın misalini verirken şöyle buyurmuştur. "İyi arkadaş ile kötü arkadaşın misali, misk taşıyan kimse ile körük üfleyen kimse gibidir. Misk sahibi ya sana kokusundan verir ya da sen ondan güzel koku duyarsın. Körük üfleyen ise ya elbiseni yakar ya da sana pis bir koku verir." (Buhârî, Büyû', 38)
Kötü arkadaş; insanı zararlı alışkanlıklara, yalan söylemeye, kul hakkına ve her türlü ahlaki zafiyete kolayca sevk edebilir. Bu yüzden dost seçiminde hassas davranmak, hatadan dönmenin ve selamette kalmanın en sağlam kalesidir.
Bir Müslümanın asla düşmemesi gereken hatalardan biri de başkalarının günah ve kusurlarından dolayı onları kınamak, hor görmektir. Dinimiz, günahkârı değil, günahı yerer. Bir insanı hatasından dolayı kınamak, nefsî bir kibir alametidir ve kınayan kişinin de başına benzer bir imtihanın gelme ihtimalini doğurur.
Sevgili Peygamberimiz (s.a.v.) bu konuda ümmetini şöyle uyarır: "Kardeşinin başına gelen bir felakete sevinip gülmeyin; Allah ona merhamet eder de sizi o imtihanla sınar." (Tirmizî, Kıyâmet, 54)
İbn Kayyim el-Cevziyye gibi büyük İslam âlimleri, bir kimsenin günah işleyen birini kınamasının, o günahı işlemekten daha büyük bir manevi vebal (kibir) doğurabileceğini belirtmişlerdir. Kul, kendi zayıflığını bilmeli, "Bugün onu bu hataya düşüren nefis, yarın beni de düşürebilir" endişesiyle merhametle yaklaşmalıdır.
İnsan nihayetinde beşerdir; öfkeye kapılabilir, nefsine yenik düşebilir. İslam ahlak geleneğinde müminin zaafları olabileceği kabul edilmiştir. Nitekim rivayetlerde, bir müslümanın beşerî zafiyetler sebebiyle bazı büyük günahlara (hırsızlık, zina, içki gibi) nefsinin azizliğine uğrayıp düşebileceği, ancak temel karakterinde yalan ile bağdaşamayacağı vurgulanmıştır.
Peygamber Efendimiz'e (s.a.v.) bir müminin korkak veya cimri olup olamayacağı sorulduğunda, bunların olabileceği; ancak bir müminin asla yalancı olamayacağı ifade edilmiştir. Doğruluk (sıdk), imanın özüdür.
Hataya düşen bir kul, hatasını gizlemek veya nefsini kurtarmak için asla yalan söylememelidir. Çünkü yalan, hatalar silsilesini büyüten ve insanı tövbe kapısından uzaklaştıran en büyük engeldir.
Sonuç olarak diyebiliriz ki; hatasız kul olamaz; mühim olan hata yapmak değil, hatada ısrar etmemek ve pişmanlık gözyaşlarıyla arınmaktır. Büyük velilerden Hasan-ı Basri hazretleri buyurur ki: "Günahından dolayı ağlayan göz, Allah katında, ibadetten gururlanan kalpten daha sevgilidir."
Yine İmam Gazâlî hazretleri, insanın sürekli kendi kusurlarıyla meşgul olması gerektiğini, başkalarının hatasını aramanın ve onları kınamanın kalbi karartacağını öğütlemiştir.
Yolun başı, kulun kendi zayıflığını idrak etmesi, kötü arkadaşların sinsi tuzaklarından uzak durması, bir yanlış yaptığında ise vakit kaybetmeden Rabbine yönelip "Rabbimiz, biz kendimize zulmettik..." (A'râf, 7/23) diyerek affa sığınmasıdır. Hata, insanı Allah'a ulaştıran samimi bir tövbeye vesile oluyorsa, o hata manevi bir basamağa dönüşmüş demektir.