Devlet Yönetimine Liyakat, Verimlilik Öne Alınmalı
Modern devlet yönetimi; liyakat, şeffaflık, rasyonel karar alma süreçleri, hesap verebilirlik ve kamu yararı ilkeleri üzerine inşa edilir.
Ancak tarihi, sosyolojik ve kültürel dinamiklerin kurumsal yapılarla kesiştiği noktalarda, bürokratik işleyişin bu evrensel normlardan uzaklaşarak geleneksel bağların, mikro-siyasetin ve feodal reflekslerin esiri olduğu görülmektedir.
Türkiye’deki bürokratik yozlaşmanın, taşra zihniyetinin merkezî yönetim üzerindeki tahakkümünün ve yapısal verimsizliklerin çok çarpıcı bir görüntüsü vardır.
Bir devlet makamına gelen bireyin taşıdığı mental bagaj, o makamın karakterini doğrudan belirler. Aslında geleneksel küçük yerleşim yeri kodlarının modern kamu yönetimine taşınmasının yarattığı krizleri görmekteyiz.
Liyakat esasına dayanmayan atamalar, devleti bir kamusal hizmet alanı olmaktan çıkarıp bir "sadakat ağına" dönüştürür. Bu sistemde işin ehli olmak değil, belirli bir grubun, hemşehrilik bağının veya tarikat/cemaat halkasının içinde olmak önceliklidir.
Sonuçta kritik pozisyonlarda kifayetsiz elemanlar kümelenir. Taşra siyasetinin en belirgin özelliklerinden biri, kişisel angajmanların ve geçmişteki küçük hesaplaşmaların unutulmamasıdır. Makam sahibi olan kişi, devleti ve bütçeyi yönlendirmek yerine, geçmişte kendisini eleştirenlerle ya da rakip gördüğü küçük çevrelerle hesaplaşma aracı olarak makamını kullanır.
Avcı-Toplayıcılık ve “Hızla Fırsata Dönüştürme Arzusu” Kamusal kaynakların uzun vadeli planlamalarla halkın yararına sunulması yerine, anlık olarak "ganimet" gibi görülmesi ve makamın sağladığı gücün en kısa sürede kişisel ya da yakın çevre lehine ranta çevrilmesi refleksidir. Bu zihniyet, kamu kaynaklarının israfına ve yolsuzluk alanlarının genişlemesine yol açar.
Büyük vizyonlar üretmesi, stratejik planlar yapması gereken yöneticilerin, günlük dedikodular, küçük protokol detayları, kimin kime ne dediği gibi magazinel ve mikro konularla vakit kaybetmesi, devletin asli işleyişini felç eder.
Zaman ve Enerji İsrafının Zirvesi: "Hayırlı Olsun" Ziyaretleri Paradoksu
En can alıcı pratiklerden biri de, yeni atanan bürokratların/yöneticilerin aylarca süren "hayırlı olsun" kabul maratonudur. Bu durum, sadece bir zaman kaybı değil, aynı zamanda taşra kültürünün merkeze dayattığı bir tahakküm biçimidir.
Taşradan merkeze uzanan zincirde, yöneticinin halkla bağını koparmaması bahanesiyle yürütülen bu ziyaretler, aslında birer "güç ve yakınlık testi"dir. "Arayı soğutmamak", "eski dostları unutmadığını göstermek" gibi kaygılar, kamusal mesai saatlerinin tamamen hemşehrilik ilişkilerine kurban edilmesine neden olur.
İlk 6 ayını sadece makam odasında çay içerek, çiçek kabul ederek, hemşehrilerini ağırlayarak geçiren bir bürokratın stratejik kararlar alması, kurumsal sorunları çözmesi veya inovatif politikalar üretmesi imkansızdır. Bu durum, devlet çarklarının yavaşlamasına ve kırtasiyeciliğin artmasına zemin hazırlar.
Bir kurumun en büyük maliyeti, sadece yanlış kararlar alanlar değil, aynı zamanda hiçbir şey yapmayarak sistemi tıkayanlardır. "Kaytaran, kendini geliştirmeyen, vatandaşın işini zorlaştıran" unsur, klasik bürokratik hantallığın ta kendisidir.
Kifayetsiz eleman, yasaları ve yönetmelikleri vatandaşın işini çözmek için birer araç olarak değil, iş yapmamak veya sorumluluktan kaçmak için birer "duvar" olarak kullanır. Zorluk çıkarmak, işi yokuşa sürmek, bireyin gözünde kendini önemli hissettiren hastis bir tatmin aracıdır.
Özel sektörde performansa dayalı çarklar dönerken, kamu sektöründe iş güvencesinin kötüye kullanılarak "nasıl olsa atılamam" mantığıyla çalışılması, kurumsal verimliliği sıfırlar. Sistem, kendini geliştiren nitelikli personeli ödüllendirmek yerine, ortalama altı performansı standartlaştırır.
Bu yapısal ve zihniyet tabanlı sorunların aşılması, radikal idari reformları ve kültürel dönüşümü zorunlu kılmaktadır.
Protokol ziyaretlerinin ve "Hayırlı Olsun" kabulünün kurumsal olarak sınırlandırılması gerekir. Makamların ziyaretçi kabul günleri ve saatleri uluslararası standartlarda resmi kurallara bağlanmalı, mesai saatlerinin verimli kullanımı yasal güvenceye alınmalıdır. Kamu kurumları, tebrik kuyruklarının oluştuğu hemşehri dernekleri merkezleri olmaktan çıkarılmalıdır.
Kamuda görevde yükselme ve atamalarda hemşehrilik, siyasi yakınlık veya grup aidiyetleri tamamen dışlanmalı; şeffaf, ölçülebilir ve bağımsız kurullarca denetlenen liyakat kriterleri getirilmelidir.
Siyasetçilerin ve bürokratların yerel baskı gruplarından bağımsız karar alabilmesini sağlayacak etik yasaları ve denetim mekanizmaları güçlendirilmelidir.
Vatandaşın işini zorlaştıran, pratik çözüm üretmeyen, sürekli bürokratik engeller çıkaran personeller için tarafsız performans ölçümleri yapılmalı; eğitilemeyen veya sisteme ayak uyduramayanlar için tasfiye ve dönüştürme mekanizmaları işletilmelidir. Dijitalleşme ile insan unsurlarının yarattığı keyfi engeller minimuma indirilmelidir.
Devlet yönetimi, kişisel ego tatminlerinin, taşra kulislerinin veya hemşehri ağlarının bütçeyi tükettiği bir alan olamaz. Kifayetsizliğin, verimsizliğin ve vizyonsuzluğun kamusal hayattan ayıklanması, Türkiye’nin çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşmasında en kritik eşiktir.
Devleti liyakatsizliğin ve hantallığın elinden kurtarmak, rasyonel ve adil bir yönetim sistemini kurmakla mümkündür.