Bâzı Suallerin Cevabı Sükûttur
Bâzı suallerin cevabı sükûttur; ya cevabın zamanı değildir ya da muhatap cevaba lâyık değildir. Evet gerçekten de öyle değil mi?
Bu ifade, insanlık tarihi boyunca hikmet erbabının, peygamberlerin ve büyük mürşitlerin hayatlarında sıklıkla tatbik ettiği derin bir ahlaki, felsefi ve irfani hakikati özetler.
İnsan idrakinin sınırlılığı ile ilahi hikmetin sonsuzluğu arasındaki muazzam dengeyi gözler önüne seren bu söz; İslami ilimler ve tasavvuf geleneklerinde "hikmet", "edep", "sır" ve “zamanlama” kavramlarıyla doğrudan ilişkilidir.
İslam düşüncesinde sükût, her zaman bir acziyet veya bilgisizlik emaresi değil; aksine bilginin ağırlığını taşıyamayacak durumlar karşısında gösterilen en yüksek bir basiret halidir. Kur'an-ı Kerim'de Hz. Meryem’e verilen emir bu durumun en çarpıcı örneklerinden biridir:
"Eğer insanlardan birini görürsen, 'Şüphesiz ben Rahman için bir oruç (konuşmama orucu) adadım; bugün hiçbir insanla konuşmayacağım' de." (Meryem Suresi, 26)
Hz. Meryem, Hz. İsa’nın mucizevi doğumuna dair gelebilecek sığ ithamlara ve lüzumsuz suallere karşı kelimelerle değil, sükûtun celali ile mukabele etmiştir. Çünkü o makamda verilecek her cevap, mukabilindeki önyargılı zihinler tarafından yanlış anlaşılmaya müsaittir.
Benzer şekilde Hz. Peygamber (s.a.v.) efendimiz, her soruya derhal cevap vermemiş; bazen vahyin inmesini beklemiş, bazen de soruyu soranın halini, kapasitesini ve niyetini tartarak susmayı tercih etmiştir.
Bir hadis-i şerifte buyrulduğu gibi: "Kim Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsa, ya hayır söylesin ya da sussun" (Buhari, Edeb, 31).
Bu nebevî nehiy, bazen en hayırlı kelamın hiç konuşmamak olduğunu, yani sükût olduğunu açıkça beyan eder.
Tasavvufi irfanda "her söylenen her yerde, her zaman ve herkese söylenmez" kaidesi esastır. Tasavvuf ehli, ilmi "şeriat", "tarikat", "marifet" ve "hakikat" mertebelerine ayırmıştır. Hakikat ehlinin dil dökerek ifade ettiği bazı sırlar, ehil olmayan kulaklar tarafından duyulduğunda fitneye, inkara ya da yanlış anlamalara yol açabilir.
Tasavvuf terminolojisinde "ehl-i liyakat" kavramı hayati bir yere sahiptir. Mevlana Celaleddin-i Rumi, Mesnevi’sinde hakikatlerin ancak onları taşıyabilecek kalplere fısıldanması gerektiğini sıkça vurgular. Suphi bir hakikati nefsani arzularla veya inkarcı bir nazarla sorgulayan kimseye cevap vermek, inciyi domuzun önüne atmakla eşdeğer görülmüştür.
Hz. Ali’nin (r.a.) şu meşhur sözü bu durumu en güzel şekilde özetler: "İnsanlara anlayabilecekleri kadar anlatın. Allah ve Resulü’nün yalanlanmasını ister misiniz?"
Bu bağlamda, bazı suallere verilen sükût, muhatabın o cevabın ağırlığını kaldıramayacak (lâyık olmayacak) derecede idrak darlığından veya kötü niyetinden kaynaklanır. Sükût burada bir cezalandırma değil, ilahi bir koruma kalkanıdır.
Tasavvufta "vakt" çok önemli bir boyuttur. Sufiler derler ki: "Sufi, vaktin oğludur (ibnü'l-vakt)." Her hakikatin tecelli edeceği ezeli bir zamanı vardır. Meyve olgunlaşmadan dalından koparılamayacağı gibi, insan zihni ve kalbi de belli bir olgunluğa erişmeden bazı hakikatlerin izahı idrak edilemez.
Hz. Hızır ile Hz. Musa'nın (a.s.) yolculuğu bunun en muteber Kur'ani delilidir. Hz. Hızır, gemiyi deldiğinde, duvarı düzelttiğinde veya çocuğu öldürdüğünde Hz. Musa dayanamayarak itiraz etmiş ve sualler sormuştur. Hz. Hızır ise her seferinde ona sükût etmesini, sabretmesini ve zamanı gelince açıklayacağını söylemiştir (Kehf Suresi). Çünkü o anki suallerin cevabı, olayların arkasındaki hikmet perdesi aralanmadan verilemezdi; zira zamanı henüz gelmemişti.
Tasavvufi zaviyeden bakıldığında sükût üç manevi boyutta tezahür eder:
1. Hikmet Boyutu: Lüzumsuz, fitneye sebep olacak ya da idrak sınırlarını aşan suallere karşı kelimelerin kirliliğinden korunmaktır. Hz. Ebubekir Efendimiz'in dilini tutarak "Beni buraya (cehenneme) bu getirdi" demesi, sözün tehlikesine karşı sükûtun ne kadar kıymetli bir kalkan olduğunu gösterir.
2. Heybet Boyutu: Hakiki marifet sahiplerinin, ilahi tecelliler karşısında dillerinin tutulması halidir. Buna tasavvufta "hûrs" veya "hayret" makamı denir. Cenab-ı Hakk'ın azameti karşısında kulun kelimeleri kifayetsiz kalır ve sükût, en beliğ (etkili) kelam haline gelir.
3. Terbiye Boyutu: Bir mürşidin müridine verdiği en büyük derslerden biri bazen sükûttur. Müridin heva ve hevesinden kaynaklanan suallerine cevap verilmemesi, onun nefsini terbiye etmesi, sabrı öğrenmesi ve cevabı dışarıda değil kendi iç dünyasında araması için bir irşat metodudur.
Sonuç olarak denilebilir ki;.“Bâzı suallerin cevabı sükûttur; ya cevabın zamanı değildir ya da muhatap cevaba lâyık değildir” veciz sözü, söze kıymet veren medeniyetimizin, sözün de ötesindeki sükûtun derinliğine yaptığı bir vurgudur.
İslam ve tasavvuf irfanı bize öğretmektedir ki; her merak edilen şeyin sorulması gerekmez, her sorulan şeyin söylenmesi icap etmez ve her söylenecek sözün muhatabı ve zamanı aynı anda var olmaz.
Sükût; bazen cehalete verilen en asil cevap, bazen zamana bırakılan en bilge sabır, bazen de sırrı muhafaza eden en güvenli kalcedir. Yunus Emre’nin dediği gibi: "Sözü bilen kişinin yüzünü ağartır söz, sözü pişirip diyenin işini sağ kılmağa söz" lakin bazen de sükût, kelimelerin bittiği yerde hakikatlerin bizzat kendisi olur.