“Bir Kitap Muallimsiz Olsa Anlaşılmaz”
Dini İlimlerde Ehliyet, Usul ve İcazet: Kitabın Anlaşılmasında Muallimin Zarureti
İslami ilimler tarihi boyunca, ilmin kaynağı olan metinlerin doğru anlaşılması, nakledilmesi ve tatbik edilmesi hususunda belirli bir usul ve metodoloji takip edilmiştir. Günümüzde sıkça tartışılan "Yalnızca meal okuyarak dini hüküm çıkarılabilir mi?" sorusu, ilmi geleneğimizde ilmin bir hoca-talebe silsilesiyle (icazet ve riyazetle) alınması gerektiği hakikatiyle cevap bulur.
Vereceğimiz tıp örneğinden anlaşılacağı gibi, bu durumu en sade ve çarpıcı şekilde konuyu özetlemektedir. Nasıl ki tıp fakültesinde okumadan gerekli ihtisas eğitimini almadan, resmi bir icazet veya diploması elinde olmadan sadece anatomi kitaplarını karıştırarak ameliyata giren veya hasta tedavi etneye kalkan biri hem suçlu hem de tehlikeli olursa; dini konularda da ehliyetsiz kişilerin ahkam kesmesi manevi hayat için büyük bir risk teşkil eder.
Bu makalemizde de, dini ilimlerde muallimin (rehberin) ve ilmi usulün zaruretini, klasik kaynakların delilleri ve akli gerekçeleriyle ele alacağız.
1. Kur'an-ı Kerim ve Sünnet Çerçevesinde "Ehli Zikir" İlkesi
İslam dininde bilgiye ulaşmanın ve onu yorumlamanın belirli bir hiyerarşisi vardır. Kur'an-ı Kerim, her kelimesi zahirî manasıyla herkes tarafından ilk bakışta tüm derinliğiyle anlaşılabilecek düz bir metin değildir. Ayetlerin nüzul sebepleri (esbab-ı nuzul), nasih-mensuh ilişkileri, lügat manaları ve makasıd-ı şeriat (şeriatın gayeleri) derinlemesine bir eğitim gerektirir.
Yüce Allah, Nahl Suresi 43. ayette ve Enbiya Suresi 7. ayette şöyle buyurmaktadır:
"Eğer bilmiyorsanız, ilim sahiplerine (ehl-i zikre) sorun." (Nahl, 43; Enbiya, 7)
Bu ayet, dini konularda her bireyin her şeyi doğrudan kendi başına çözemeyeceğini, bilmediği konularda o ilmin ehli olan uzmanlara (alimlere) müracaat etmesi gerektiğini açıkça emreder. Eğer herkes kendi anladığı kadarıyla hüküm çıkarma yetkisine sahip olsaydı, "Ehl-i zikre sorun" emrinin bir hikmeti kalmazdı.
Hz. Peygamber (s.a.v.) de hadis-i şeriflerinde ilmin kitaplardan değil, alimlerin meclislerinden öğrenileceğini vurgulamıştır. Nitekim meşhur bir hadiste şöyle buyrulmuştur:
"İlim ancak öğrenmekle (muallimden ders alarak), fıkıh da fıkıh tahsil etmekle elde edilir." (Taberani, el-Mu'cemü'l-Evsat)
2. Tıp Örneği ve Akli Delil: "Acemi Doktor Candan, Acemi Hoca Dinden Eder"
Toplumda yerleşmiş olan "Acemi doktor candan, acemi hoca dinden eder" sözü, işin ehli olmayanların açtığı zararın boyutunu ve telafisi imkansızlığını gözler önüne serer.
Maddi Hayatın Emniyeti: Bir insan, fen bilimlerine veya tıp literatürüne duyduğu ilgiyle birkaç tıp kitabı okusa, hatta ilaç isimlerini ezberlese dahi, hastane yönetimi ona ameliyat masası emanet etmez. Çünkü teorik okuma ile pratik, klinik tecrübe ve usta-çırak ilişkisi (tıp eğitimindeki staj ve ihtisas) aynı şey değildir. Yanlış bir teşhis bir cana mal olur.
Manevi Hayatın Emniyeti: Din ise insanın ebedi hayatını, ahiret saadetini ve inanç dünyasını doğrudan ilgilendirir. Bedenin ölümünden daha tehlikeli olan, kalbin ve inancın zedelenmesidir.
Arapçanın sarf, nahiv, belagat, mantık gibi temel disiplinlerini; hadis usulünü, fıkıh kaidelerini ve tefsir kaidelerini bilmeden sadece Türkçe meallerle ahkam kesmek; tıptaki gibi bilmeden ameliyata girenden katbekat daha tehlikelidir.
3. Arapça Dil Bilgisi ve Usul Olmadan Meal Okumanın Tehlikeleri
Kur'an Arapça nazil olmuştur. Arap dili, kelime zenginliği, mecaz sanatları, zamirlerin mercileri ve istiareler bakımından çok derin bir dildir. Bir kelimenin onlarca farklı manası, farklı bir siyak ve sibak (önceki ve sonraki bağlam) içinde tamamen değişen hükümleri olabilir.
Sadece bir meale bakarak ahkam kesmek şu tehlikeleri doğurur:
Bağlamından Koparma (Siyak-Sibak İhmali): Ayetin hangi olay üzerine (sebep-i nuzul) indiği bilinmezse, harp zamanı için nazil olmuş bir hüküm barış zamanına veya hususi bir olay genel bir kaideye yorulabilir.
Nasih ve Mensuh Bilgisizliği: Kur'an'daki bazı hükümlerin daha sonra gelen başka ayetlerle neshedildiği (hükmünün kaldırıldığı) bilinmezse, yürürlükten kalkmış bir hükümle amel edilebilir.
Lügat Fakirliği: Arapçanın sarf ve nahiv kaideleri (fiil çekimleri, irap kuralları vb.) bilinmeden yapılan kelime tahlilleri, ayetin murad-ı ilahiye (Allah'ın maksadına) ters manalar çıkarılmasına yol açabilir.
İmam Şafii ve Ebu Hanife gibi büyük müctehitler, ilmin bir usul çerçevesinde alınması gerektiğini, usulsüz vuslat olamayacağını defaatle belirtmişlerdir. Alimler arasında meşhur bir kaide vardır: "Usulsüz vuslat olunmaz." Yani doğru bir sonuca varmak ancak doğru bir yöntemle mümkündür.
4. Nakil Ehliyeti: İçtihat ve Taklit Dengesi
Herkesin müctehit (hüküm çıkarma yetkisine sahip alim) olması beklenemez ve bu mümkün de değildir. İslam hukukunda konunun ehli olmayan kimselerin vazifesi, kendi kafasına göre ayet ve hadis yorumlamak değil; aksine ilimde rüsum sahibi, mutemet, takva ve ehliyet sahibi alimlerin (müctehitlerin) görüşlerini ve içtihatlarını nakletmektir.
Halkın ve ilim talebelerinin vazifesi, ehliyetli kişilerden ilmi silsile yoluyla öğrenmek; bilmedikleri hususlarda ise mutemed alimlere müracaat etmektir. Ehliyetsiz kişilerin kendi heva ve heveslerine göre veya sığ bir tercüme metin üzerinden dini yorumlaması, asrı saadetten günümüze İslam inancında sapmalara ve fırkalaşmalara yol açan en büyük amirlerden biri olmuştur.
Sonuç olarak diyebiliriz ki;
"Bir kitap muallimsiz olsa anlaşılmaz" hakikati, ilmin kütüphane raflarından değil, yaşayan bir muallimin rahle-i tedrisinden geçerek alınması gerektiğinin en net ifadesidir.
Dini ilimlerde selamet; ehliyete saygı duymaktan, Arapça ve İslam ilimleri usulünü tahsil etmiş mutemet alimlerin rehberliğinden ayrılmamaktan geçer. Rasgele yapılan değerlendirmeler ve ehliyetsiz çıkışlar, kargaşadan başka bir netice vermez; nitekim asırlardır İslam âlimlerinin ittifakla benimsediği usul de bu hakikatin üzerine kurulmuştur.