Belediyelerin Öncelikle Asli Görevleri Nelerdir?
Yerel yönetimler, devletin merkezi teşkilatından sonra vatandaşa en yakın, günlük yaşamın kalitesini doğrudan belirleyen ve kamu kaynaklarını halk adına yöneten en temel kurumsal yapılardır.
Bir belediyenin başarısı; topladığı vergileri, devletten aktarılan ödenekleri ve ürettiği gelirleri hangi öncelik sıralamasıyla harcadığıyla doğrudan ölçülür.
Ancak son yıllarda belediyecilik anlayışında yaşanan kavramsal kaymalar, “sosyal belediyecilik” ya da “hizmet çeşitliliği” kisvesi altında asli görevlerin ikinci plana atılmasına, buna karşılık özel teşebbüsün alanına giren ya da kamu bütçesine doğrudan külfet getiren tali faaliyetlerin öncelik kazanmasına yol açabilmektedir.
Bu durum, kaynak tahsisinde adalet ilkesini sarsmakta ve kamu vicdanını yaralamaktadır.
Halbuki belediyelerin asli görevleri, hukuki ve toplumsal vazifelerinin ana temelleri bellidir.
Belediye kanunları ve şehircilik ilkeleri çerçevesinde belediyelerin varlık nedeni, bireylerin kendi imkanlarıyla tek başına çözemeyeceği müşterek ve yerel nitelikteki kamu ihtiyaçlarını karşılamaktır. Bu ihtiyaçlar, toplumun tamamını (zengin-fakir, yaşlı-genç, üretici-tüketici demeden) ayrım gözetmeksizin ilgilendiren ve kamusal mal niteliği taşıyan hizmetlerdir.
Bunlar ise; başlıca altyapı ve ulaşım ağları ile yol, köprü, alt ve üst geçitler, otopark projeleri ve kesintisiz bir trafik akışı, bir kentin damar sistemidir. Ulaşım sorunu çözülmemiş, yolları bozuk, otopark kapasitesi yetersiz bir şehirde yaşayan vatandaşların günlük zaman, yakıt ve psikolojik maliyetleri katlanarak artar.
Çevre ve şehircilik standartlarına göre, temizlik hizmetleri, düzenli atık yönetimi, geniş, engelsiz ve güvenli kaldırımlar; bir kentin medeniyet seviyesinin ilk göstergesidir. Yayaların güvenle yürüyemediği, engellilerin ve yaşlıların sokağa çıkmakta zorlandığı bir kentte diğer iddialı projelerin hiçbir anlamı kalmaz.
Bu hizmetlerin temel özelliği kamusal nitelikte olmasıdır; yani bir vatandaşa sunulan yol veya temizlik hizmetinden bir diğer vatandaş da aynı oranda ve karşılıksız olarak faydalanır.
Tali görevlerin sınırlarına gelince; belediyelerin asli görevleri dışında kalan alanlar (kültürel etkinlikler, sosyal yardımlar veya ticari işletmecilik faaliyetleri) tali görevler sınıfına girer. Günümüzde bazı yerel yönetimlerin fırıncılık, kafe işletmeciliği, lokantacılık veya akaryakıt istasyonu gibi doğrudan serbest piyasa ekonomisinin ve özel sektörün rekabet alanına giren ticari faaliyetlere yönelmesi ciddi tartışmaları beraberinde getirmektedir.
Haksız rekabet ve kaynak israfı sayılabilecek ve belediyelerin kamu gücünü, vergi muafiyetlerini ve sübvansiyonlu bütçelerini arkasına alarak kafe veya fırın işletmesi, o bölgede rızkını kazanmaya çalışan esnaf için haksız rekabet doğurur.
Beytülmal ve kamu parası, toplumun tüm kesimlerinin ortak emanetidir. Bu kaynağın asli ihtiyaçlar (örneğin trafik, altyapı, deprem dirençliliği) beklerken, belirli zümrelerin ya da dar bir grubun ticari veya sosyal tatminine hizmet edecek projelere aktarılması kamu etiğiyle bağdaşmaz. Tali hizmetlerin ana hizmet gibi sunulması, kaynakların yanlış tahsisine neden olur.
Sosyal belediyeciliğin doğru tanımı ve öncelik sıralamasına geince; "Sosyal belediyecilik" kavramı, bazen içi boşaltılarak popülist projelerin gerekçesi haline getirilmektedir. Gerçek anlamda sosyal belediyecilik; kendi işini göremeyen, dezavantajlı, kimsesiz, yoksul ve yardıma muhtaç vatandaşlara devletin şefkat elini uzatmasıdır.
Bu, devletin ve yerel yönetimin asli ahlaki sorumlulukları arasındadır. Ancak bir il veya ilçenin kronikleşmiş trafik sorunu, toplu taşıma yetersizliği, otopark krizi veya altyapı eksiklikleri çözülmeden, bütçenin aslan payının ihtişamlı sosyal tesisler veya belirli çevrelerin kullanımına sunulan projelere harcanması rasyonel değildir.
Bir kentin ana arterleri tıkalıyken, temel kentsel ihtiyaçlar karşılanmamışken yapılan her harcama, kamu kaynaklarının öncelik sırasına göre değil, imtiyazlı beklentilere göre yönlendirildiği algısını güçlendirir.
Yerel yönetimlerde plan, proje ve bütçe süreçleri şu temel ilkeler üzerine inşa edilmelidir:
1. Öncelik Analizi: Bütçe hazırlık aşamasında yatırımlar; "Bu proje kentin kaç insanının acil ve ortak sorununu çözüyor?" sorusu süzgecinden geçirilmelidir.
2. Kaynak Verimliliği: Kamu malı çarçur edilmemeli; yollar, kaldırımlar, temizlik ve trafik gibi tüm halkın ortak menfaatine olan asli alanlar finanse edilmeden tali ve ticari alanlara kaynak aktarılmamalıdır.
3. Hakkaniyet ve Ahlak: Toplumun tüm kesimlerinin hakkı olan bütçenin belli zümrelere menfaat temin edecek şekilde kullanılması önlenmeli; sosyal adalet, şeffaflık ve liyakat ilkeleri her projenin merkezinde yer almalıdır.
Şehirlerimizi yaşanabilir kılmak, ancak yöneticilerin popülist heveslerden sıyrılarak gerçekçi, adil ve halkın ortak menfaatini önceleyen bir bütçe disiplinini benimsemesiyle mümkündür.